میراث فرهنگی ناملموس ایران یا میراث معنوی از زیر مجموعه های میراث فرهنگی کشور ماست. به عبارت دیگر به مجموعه ای از دستاوردهای معنوی یا ناملموسی گفته می شود که انسان در محیط اجتماعی خود و با تعاملِ بایکدیگر، بوجود آورده اند. همواره تمدن هایِ کهنی همچون ایران، مهد چنین میراث ارزشمندی بوده اند. این دستمایه های فرهنگی ناملموس، تصویر روشنی از پیشینۀ فرهنگی مردم یک سرزمین را با اهالی فرهنگ و هنر سراسر جهان به اشتراک می گذارد.
طبق تعاریف ملی و بین المللی، رفتارها، نمادها، مهارت ها، ابزارها، دانش و سنن بومی، صنایع دستی و فضاهای فرهنگی خاص یک ملت، میراث معنوی محسوب می شوند. این میراث ارزشمند فرهنگی، در طول حیات یک تمدن، معمولا به صورت سینه به سینه از یک نسل به نسلی دیگر منتقل می شوند. موارد زیر، نمودی از میراث معنوی یا میراث ناملموس فرهنگی محسوب می شوند:
- هنرهای نمایشی
- هنرها و مهارت های وابسته به هنرهای دستی و سنتی
- آداب و رسوم اجتماعی
- جشن و آیین ها
- سنت ها و نمودهای شفاهی مانند انواع زبان و گویش ها
- علوم و رسوم مرتبط با جهان پیرامون و طبیعت
نمونه های میراث فرهنگی ناملموس ایران
به علت اهمیت مقوله ی «میراث ناملموس یا میراث معنوی ملل» و احتمال فراموشی و نابودی آنها در طول زمان، در نشست پاریس سال ۲۰۰۳ یونسکو اقدام به ثبت آن نمود. مطمئنا ثبت این میراث، در ایجاد نزدیکی و درک متقابل میان ملت ها تاثیر بسزایی دارد.
روند ثبت به این شکل است که پیوسته کشورها آثار مختلفی را برای ثبت در این سازمان ارائه می کنند و این سازمان با توجه به اسناد و شواهد تاریخی و مستدل، بتدریج آثار ثبت شده را اعلام می کند. تعدادی از میراث معنوی ایرانی که در فهرست “میراث ناملموس فرهنگی” یونسکو به ثبت رسیده، عبارت است از:
- نوروز. نوروز که «برابری بهاری یا اکیونوس» نیز نامیده می شود. با نوشدن طبیعت در اولین روز سال خورشیدی ایرانی یا روز اول فروردین، مردم ایران طبق یک آیین کهن باستانی به جشن و شادمانی می پردازند. در نوروز، مردم با پوششی جدید به دیدار یکدیگر می روند و آمدن بهار را به یکدیگر تبریک می گویند. در بسیاری از کشورها نیز نوروز، آغاز سال نو و تعطیل رسمی محسوب می شود از جمله: تاجیکستان، روسیه، سوریه، عراق، قرقیزستان، قزاقستان، پاکستان، افغانستان، جمهوری آذربایجان، آلبانی، گرجستان، چین، ترکیه، ترکمنستان، ازبکستان و هند.
- ورزش زورخانه ای. درحقیقت نمودی از قدرت پهلوانی بشمار می آید و به نام های “ورزش باستانی” و “ورزش پهلوانی” نیز شهرت دارد.
- موسیقی بخشی خراسان. موسیقی بخشی خراسان، یکی از طبقات موسیقی مقامی و سنتی ایرانی است. مانند دیگر مقام های موسیقی فولکلور، به شکل عامیانه از میان مردم روستانشین و مهاجر خراسان شمالی به وجود آمده است.
- تعزیه. نوعی نمایش مذهبی و آیینی ایرانی- شیعی است که واقعۀ ظهر عاشورا را به نمایش می کشد.
- قالی فارس. گونه ای از قالی ایرانی و صنایع دستی است. رنگ نارنجی مشخصه این فرش قدیمی است و ایل باصری نیز از سرآمدان بافت این نوع قالی محسوب می شوند.
قالی کاشان. نوع دیگری از قالی های ایرانی است که از صنایع ارزشمند ایرانی بشمار می آید.
مهارت و دانش ساخت لنج. مردم جنوب ایران و خلیج فارس بطور سنتی ( با دست و با استفاده از چوب ) لنج می سازند که در سفرهای دریایی، غواصی، صید ماهی و مروارید مورد استفاده قرار می گیرد.- هنر نقالی. یکی از زیرشاخه های هنرهای نمایشی و قصه گویی است و هدف آن انتقال خرد و تجربه به نسلهای جدید است. این هنر که بصورت تک نفره اجرا می شود همواره در میان ایرانیان رواج داشته است.
- قالی شویان. یک آیین مذهبی و سنتی است که در دومین جمعه مهرماه در شهر فین کاشان برگزار می شود. در این مراسم در حالی که شرکت کنندگان چوب هایی دردست دارند، یک قالی را بطور سمبلیک در چشمه می شویند.
از آنجایی که این دستاوردهای ناملموس، هویتی غیرمادی دارند و نمی توان بخش های مختلف آن را در یک ساختار مادی ارائه نمود، برای علاقه مندان ویژگی های فرهنگی اقوام مختلف ایرانی، موزه مجازی میراث معنوی ایران ایجاد شده است.
مشاهیر علم و ادب ایرانی در یونسکو
نام بسیاری از مشاهیر علم، ادب و هنر ایرانی در یونسکو به ثبت رسیده است. مشاهیری همچون حافظ، سعدی، مولانا جلال الدین بلخی، عطار نیشابوری، فردوسی، نجم کبری نوازنده ساز عود (قرن ۸و۹)، ملاصدرا، خواجه نصیرالدین طوسی، محمد زکریای رازی، ابن سینا، فارابی، خیام نیشابوری و…
انواع میراث فرهنگی ناملموس ایران
- آیینxadهای شفاهی: زبان، آواز، لالایی، متل، شعرخوانی
- هنرهای اجرایی: موسیقی، نمایش سنتی، خیمهشببازی، رقص های محلی، نقاشی
- مهارت در صنایع سنتی: مهارت سفالگری، کاشیکاری، نساجی، صنایع چوب
- دانش و فنون سنتی مربوط به طبیعت و جهان: طب، معماری، نجوم، دانشها
- مراسم و آیینxadهای اجتماعی، مراسم آیینی و جشنواره ها: اعیاد، جشنها، مراسم آیینی، بازیها
به یاد داشتن و به خاطر سپردن میراث فرهنگی ناملموس ایران موجب غنای فرهنگی و حفظ هویت ملی می شود؛ یادمان باشد که خود و فرزندانمان در مهد چنین سرزمینی رشد کرده ایم و یادمان باشد که پندار، گفتار و رفتاری هم سنگ چنین تاریخچۀ ارزشمندی داشته باشیم.