گرامیداشت زکریای رازی به مناسبت روز داروسازی

پنجم شهریورماه هر سال به مناسبت بزرگداشت زکریای رازی، کاشف الکل، روز داروسازی نام گرفته شده است. زکریای رازی یکی از بزرگترین دانشمندان عالم اسلام است که بیشتر در زمینه شیمی و داروسازی شناخته شده است. در ادامه با ما همراه باشید تا با زکریای رازی و نظرات او در زمینه های مختلف آشنا شوید.

از علم شیمی به علم طب

ابوبکر محمد بن زکریای رازی در ری به دنیا آمد. ابوریحان بیرونی تاریخ ولادت وی را ۲۵۱ هجری قمری ثبت کرده است. گفته اند در جوانی شعر می سروده و ساز مینواخته است، اما در سنین بالا به علم طبابت روی آورده است. البته ابوریحان بیرونی معتقد است که زکریای رازی در اوائل بیشتر به علم شیمی متمایل بوده است و از آنجا که چشمان او با مواد شیمیایی آسیب دید، به خاطر درمان چشم خود به علم طبابت روی آورد. او علم پزشکی را در بیمارستان بغداد آموخت. در آن روزگار بغداد مرکز بزرگ و پایتخت فرهنگی و علمی جهان اسلام به شمار میرفت.

ریاست بیمارستان عباسی

پس از آموختن علم طب در بغداد، ابومنصور بن اسحاق که در آن زمان حاکم ری بود، او را به ری دعوت کرد و رازی را به ریاست بیمارستان منصوب کرد. همچنین او را به بغداد دعوت کردند تا ریاست بیمارستان آنجا را هم بر عهده بگیرد. رازی در زمان حکومت پسر معتضد عباسی، یعنی مکتفی، به ساخت بیمارستانی جدید در بغداد گماشته شد، که بعدها به بزرگترین بیمارستان در کل حکومت عباسی شهرت یافت. رازی در اواخر عمر به آبسیاه مبتلا شده و سالهای پایانی عمر خود را در ری گذراند. او ابتدا به آب مروارید مبتلا و در نهایت نابینا شد و در ماه شعبان سال ۳۱۳ هجری قمری از دنیا رفت. بنا به دلائلی مکان آرامگاه وی معلوم نیست.

همانطور که گفتیم، ابوریحان علت بیماری چشم او را کار کردن با مواد شیمیایی میدانست، اما بنا به روایتی دیگر که توسط ابن جلجل یکی از علمای بزرگ آندلوسی نقل شده است، وقتی منصور بن اسحاق دید که رازی نمیتواند نظریات شیمیایی خود را به اثبات رساند، ضربهای به سر او زده و در نتیجه چشمهای او نابینا میشوند.

کتاب های رازی

رازی علاوه بر کشف الکل و اسید سولفوریک در زمینه علم شیمی، خدماتی هم به علم پزشکی کرده است، که از آن میان میتوان به مطالعاتی که در مورد آبله مرغان و سرخک انجام داده اشاره کرد. او نوشته است:

وقتی خون به جوش میآید و دچار عفونت میشود، بخار از منافذ پوستی به بیرون میرود و فرد به آبله مبتلا میشود. این خون جوان که مانند ترشحات مرطوب روی پوست دیده میشود، به خون غنیتری که به رنگ شراب است تبدیل میشود. در این مرحله آبله مانند حبابهای درون شراب به نظر میآید… این بیماری میتواند در زمانهای دیگر هم اتفاق بیفتد و فقط مختص دوران کودکی نیست. بهترین کار در این دوره اولیه از بیماری این است که از فرد مبتلا دوری شود، چرا که در غیر این صورت بیماری او به سرعت به همه جا سرایت میکند.

او در علم پزشکی کتب زیادی تالیف کرده است که از آن میان میتوان به این عناوین اشاره کرد: الحاوی، من لا یحضره الطبیب و الکناش المنصوری. از میان تالیفات او در زمینه شیمی هم میتوان به دو کتاب الاسرار و سرالاسرار اشاره نمود.

دینداری زکریای رازی

برخی رازی را به کفر متهم کردهاند و گفتهاند او بیدین بوده است و ابداً برای به کرسی نشاندن مدعای خود نشانهای از خود آثار رازی به دست ندادهاند. با مطالعه آثار رازی میتوان دید که او حداقل به خدا ایمان داشته، چرا که از خداوند میخواهد او را به راه راست هدایت کند و یا مثلاً در یکی از آثار خود بیان میکند که کسی که به شریعت (اسلام) ایمان داشته باشد، از مرگ هراسی ندارد چرا که عاقبت جای او در بهشت است.

در واقع در مورد نظرات دینی رازی، پارهای ابهامات و تناقضات وجود دارد. ابوریحان بیرونی دو کتاب از رازی نام میبرد که در آن نظرات کفرآمیز و ضددینی بیان شده، ولی در جای دیگر کتابهای زیادی از رازی معرفی میکند که در دفاع از دیانت و نبوت نوشته است. مثلا ابوریحان کتاب “فی الوجوب الدعوه النبی علی من نکر النبوه” و رساله “فی ان للانسان خالقا متقنا حکیما” را نام میبرد، که همانطور که از عناوین این دو کتاب بر میآید رازی آنها را در دفاع از نبوت انبیاء و دلائل وجود خداوند نوشته است. با این حال هیچ کدام از آثاری که مدعیان ضددین بودن رازی به آنها استشهاد میکنند، در دست نیست.

از جمله دشمنان احتمالی رازی میتوان به ابوحاتم رازی، یکی از مبلغین فرقه اسماعیلیه اشاره کرد که زمانی با رازی به مناظره و مباحثه پرداخته و نظرات او را در کتابی تحت عنوان “علائم النبوه” گرد آورده است. در مورد صداقت و امانتداری ابوحاتم رازی اطمینانی نیست و ابداً معلوم نیست او نظرات زکریای رازی را صادقانه در کتاب خود نقل کرده باشد. همانطور که یکی از اساتید فلسفه دانشگاه قاهره، دکتر عبداللطیف العبد بیان کرده است ابوحاتم رازی و شاگردش حمیدالدین کرمانی از افراطیان فرقه اسماعیلیه بودهاند و اغلب اوقات در نقل نظرات زکریای رازی جانب امانتداری را رعایت نمیکردهاند.

عالم برجسته

به هر ترتیب، جورج سارتن (George Sarton)، مورخ شهیر علم و ادوارد براون (Edward Browne) صاحب تاریخ ادبی ایران، زکریای رازی را از برجستهترین علمای اسلام و قرون وسطی میدانند. در سال ۱۹۷۰ میلادی، سازمان جهانی بهداشت از او چنین یاد کرده است:

آثار او در باب آبله و سرخک بدیع و دقیق هستند و رساله او در باب بیماریهای عفونی، نخستین رساله علمی در این باب به شمار میآید.

پنجم شهریور، روز داروسازی را به همه داروسازان عزیزی که در راه ارتقای سلامت انسان کوشا هستند، تبریک میگوییم.